Các nhà khoa bảng xứ Biên Hòa - Đồng Nai.

Các nhà khoa bảng Biên Hoà - Đồng Nai mà tôi nghĩ cách gọi cụ thể hơn là “các nho sĩ Biên Hoà thi đậu thời Nguyễn” sẽ được
giới thiệu theo lịch đại các khoa thi của nhà Nguyễn.
Theo nguồn sử liệu “Quốc triều hương khoa lục” thời nhà Nguyễn tổ chức khoa thi. Khoá đầu tiên bắt đầu từ năm 1807 và
khoá thi cuối cùng kết thúc năm 1918.
Do nhiều nguyên nhân, các nho sĩ Biên Hoà -  Đồng Nai thi đậu ở các khoa thi này chưa nhiều. Dẫu vậy, những con người có
tên trong bảng vàng thi cử đó là niềm tự hào cho quê hương Biên Hoà - Đồng Nai. Đó là những con người có công học thành
tài, đem sức, trí của mình góp phần xây dựng đất nước trong các thời kỳ lịch sử đã qua.
Khoa thi Đinh Mão (1807) đầu tiên của nhà Nguyễn được tổ chức tại 6 trường từ Nghệ An ra Bắc, các sĩ tử Biên Hoà – Đồng
Nai không tham dự được. Phải chờ đến khoa thi Quý Dậu (1813) Gia Long năm thứ 12, các sĩ tử Biên Hoà - Đồng Nai mới có
dịp tham dự tại trường Gia Định. Lần đầu tiên tham dự, các sĩ tử Biên Hoà không đạt được kết quả để sánh danh cùng 8 sĩ tử
khác ở phía Nam. Đến kỳ thi Kỷ Mão (1819) – Gia Long thứ 18, (đã thành thông lệ: sĩ tử Biên Hoà thi tại trường Gia Định),
HUỲNH VĂN TÚ, người thôn Tân Hội, huyện Phước Chánh, (nay là tân Uyên, Bình Dương) đã thành danh với 11 người khác,
được triều đình trọng dụng, làm quan tới chức Bố chánh Cao Bằng.
Đời Minh Mạng đã mở ân khoa Tân Tỵ (1812) trường Gia Định có 16 người thi đậu, trong đó có hai người Biên Hoà. Đó là
TÔNG ĐỨC HƯNG, người thôn Long Đức, huyện Bình An (nay thuộc Bình Dương) và PHẠM TUẤN người Bình Trúc huyện
Phước Chánh (nay là thành phố Biên Hoà). Đến khoa thi Ất Tỵ (1825) – Minh Mạng thứ 6, Biên Hoà có ĐÀO TRÍ KÍNH (sau
đổi là Đào Trí Phú) người huyện Long Thành, trấn Biên Hoà đỗ đạt, làm quan tới chức Thanh tri bộ Hộ. Trong ba khoa thi tiếp
theo, khoa Mậu Tý (1828), Tân Mão (1831), Giáp Ngọ ( 1834) tại trường Gia Định không có người Biên Hoà thi đậu (?). Phải
đợi đến khoa thi Đinh Dậu (1837) – Minh Mạng thứ 18, Biên Hoà có NGUYỄN VĂN TRỊ - người thôn Linh Chiểu huyện Bình
An (nay thuộc Thủ Đức, thành phố Sai Gon) thi đậu.
Đời Thiệu Trị năm thứ nhất mở ân khoa Tân Sửu (1841), Biên Hoà có NGUYỄN VĂN TOẠI, người thôn Linh Chiểu Đông,
huyện Nghĩa An (nay thuộc Thủ Đức, thành phố Sai Gon) thi đậu làm quan tới chức Tri phủ. Ân khoa Nhâm Dần (1842) -
Thiệu Trị năm thứ hai – Biên Hoà nổi lên với ba người đỗ đạt:  NGUYỄN DUY DOÃN – thôn Tân An huyện Bình An (nay
thuộc Bình Dương) làm quan tới chức Biện lý bộ Hộ, sung điển nông Phó sứ, NGUYỄN QUANG KHÊ, người thôn Bình Phú
huyện Nghĩa An (nay thuộc Thủ Đức, thành phố Hồ Chí Minh) làm Ngự sử, NGUYỄN VĂN NGHI – thôn Tân Lập huyện
Phước Bình (nay thuộc Bình Phước) làm quan tới chức Tri huyện, Thệu Trị năm thứ ba (1843), tại trường thi Gia Định, nối
tiếp truyền thống ân khoa trước, các sĩ tử ghi danh sổ vàng thêm 3 người nữa. Đó là PHẠM VĂN TRUNG thôn Linh Chiểu
huyện Nghĩa An (nay thuộc Thủ Đức, Thành phố Sai Gon) làm Đốc học An Giang, TRẦN VĂN HỌC, cùng quê Linh Chiểu,
huyện Nghĩa An, làm quan tới Tri huyện, NGUYỄN VĂN HƯNG (sau đổi là Nguyễn Túc Trưng) người ấp Hắc Lăng huyện
Nghĩa An (nay thuộc Bà Rịa – Vũng Tàu) làm ở phủ Thừa Thiên, sau làm ở quân thứ Gia Định, Bố Chánh Bình Định. Khoa thi
năm Bính Ngọ, Thiệu Trị thứ 6 (1846), Biên Hoà có NGUYỄN LƯƠNG NGẠN (đổi là Nguyễn Lương Năng) thôn Bình Thành
huyện Phước Chánh (nay thuộc thành phố Biên Hoà) thi đậu làm Ngự sử. Kế đó ân khoa Đinh Mùi (1847), Biên Hoà có thêm
HỒ VĂN PHONG – Thôn Linh Chiểu huyện Nghĩa An (nay thuộc Thủ Đức, thành phố Sai Gon thi đậu làm quan tới chức tri
phủ.
Có thể nói các khoa thi đời Thiệu Trị, đều có các sĩ tử Biên Hoà thi đậu không chỉ chiếm về số lượng mà cả về chất lượng. Có
hai kỳ thi đã có  6 người đỗ đạt, nhiều người được trọng dụng đem sức, tài ra giúp nước.
Bắt đầu đời vua Tự Đức, ân khoa năm Mậu Thân (1848) và khoa thi Kỷ Dậu (1849) Biên Hoà có 2 người thi đậu là hai anh em
ở thôn Tân Uyên, huyện Phước Chánh (nay thuộc Bình Dương). Người em NGUYỄN KHIÊM TRINH thi đậu ân khoa trước
được bổ làm Tri huyện. Người anh NGUYỄN KHIÊM HANH đỗ khoa thi sau làm Án sát, sau làm Đốc  học. Khoa thi Canh
Tuất (1850) - Tự Đức năm thứ 3, Biên hoà vắng bóng nho sĩ, đến khoa Nhâm Tý (1852) - Tự Đức năm thứ 5 – Biên Hoà có
2 người đỗ đạt: NGUYỄN NÙNG HƯƠNG, thôn Long Thành, huyện Phước An (nay thuộc huyện Long Thành- Đồng Nai)
làm quan tới chức Tri huyện. BÙI ĐỨC LÝ, người thôn  An Hoà huyện Long Thành (nay thuộc huyện Long Thành- Đồng Nai)
làm Giáo thụ. Riêng trường hợp của BÙI ĐỨC LÝ, có con là BÙI ĐỨC ĐỘ có thi đậu nhưng không xác định được khoa thi
nào. Khoa thi Ất Mão (1855) - Tự Đức năm thứ 8 - NGUYỄN QUANG HOÀNG THÔN Tân Phong, huyện Phước Chánh (nay
thuộc thành phố Biên Hoà) thi đậu. Ba năm sau, tại khoa thi Mậu Ngọ - Tự Đức năm thứ 11 - NGUYỄN LƯƠNG TRI, thôn
Bình Thành huyện Phước Chánh thi đỗ. Ông là em của NGUYỄN LƯƠNG NGẠN người thi đậu thời Thiệu Trị, làm nổi bật
truyền thống hiếu học ở Biên Hoà.
Năm Tân Dậu (1861) - Tự Đức thứ 14 - trường Gia Định bị đình lại vì có biến (Thực dân Pháp tấn công Gia Định), cũng
trong tình trạng chung ở phía nam, các sĩ tử Biên Hoà không tham dự các kỳ thi được. Mãi đến năm Giáp Tý (1864), Tự Đức
thứ 17 - triều Nguyễn đặt trường thi tại An Giang. Tại khoa thi này, Biên Hoà có VÕ XUÂN thôn Tân Thuận, huyện Phước
Chánh (nay thuộc Tân Uyên hoặc Vĩnh Cửu – chưa xác định chính xác) thi đậu làm quan tới chức Chủ sự bộ Lại và NGUYỄN
LƯƠNG HỌC, thôn Bình Thảo, huyện Phước Chánh (nay thuộc huyện Vĩnh Cửu).
Tính từ khoa thi gia Long năm thứ 12 (1813 – Quý Dậu) đến khoa Giáp Tý - Tự Đức thứ 17 (1864) đã ó 19 khoa thi cho
Nam kỳ, Biên Hoà có 23 người thi đậu. Về sau này, các đời vua triều Nguyễn cứ theo lệ mở khoa thi song sĩ tử Nam Kỳ
không tham dự được vì hai trường thi Gia Định và trường mới An Giang bị đình chỉ, bởi Nam Kỳ thuộc sự cai trị của Pháp.
Theo Các nhà khoa bảng xứ Biên Hòa - Đồng Nai / Phan Đinh Dũng .
Tạp Chí
Tiếng nói của người Việt còn thao thức với quê hương
Chủ Trương
Tòa Soạn: 678-770-1497
Đọc và quảng bá
báo Hồn Nước!